O MINIFUNDIO COMO ALTERNATIVA DE DESENVOLVEMENTO DO RURAL GALEGO

Nesta ocasión pretendo falar un neste blog dunha alternativa posible para o desenvolvemento economico, social e cultural das areas rurais de Galicia. Concretamente gustaríame comentar o artigo “La agricultura familiar sostenible en sistemas minifundistas. Estudio decasos comparados en Galicia e Irlanda” de Carlos Ferrás e outros, que fala da concepción tradicional minifundista e pluriactividade do campo galego como a opción máis razoable económica, social e culturalmente falando.

O estudo fala do ambiente económico, social e cultural das explotación familiares agrogandeiras pondo como referencia os casos galego e irlandés. En ambos casos pode verse o troco social e o proceso de transformación agrario que viviron e viven ambos territorios. Os modelos comparados son os das explotacións vinculadas á cooperativa Feiraco en Galicia e aquelas que o están á Cooperativa Drinagh en Irlanda. Ambos casos teñen rasgos semellantes que fan deles un caso de comparación interesante. Entre eles a topografía de media montaña, accidentadas con vales de ríos e regatos e cun predominio de montes, prados e pastos.

En ambos casos evidenciase un cambio social e un proceso de transformación agraria .No caso galego, as explotación céntranse na comarca da Barcala. Nelas iniciouse a concentración parcelaria a finais dos 50. En Irlanda, no condado de Cork, dita concentración xa se fixo a comezos do século XX.

En ambas a mecanización dos traballos, a redución demográfica e o fluxo migratorio cara as cidades foi moi evidente. Nos dous exemplos iniciáronse procesos de modernización tendo como referente a idea predominante de que a agricultura tradicional é sinónimo de atraso tanto económico como cultural ou social. No caso irlandés foi máis evidente pois o proceso ao iniciarse xa fai máis tempo conseguiu acabar case por completo coa tradición agrogandieira tradicional, mentres que en Galicia o proceso ao iniciarse moito máis tarde fai que moitas das características tradicionais aínda se conservan ou a lo mesmos non se ven tan distanciadas no tempo.

Este cambio de tendencia na concepción das explotación agrogandeiras tradicionais vese reflectida na propia literatura académica. Nos estudos ata moi avanzado o século XX consideraban o minifundio de explotación familiar como unha formula económica insuficiente e que obstaculizaba a modernización do campo. O minifundio non encaixaba coa concepción dunha agricultura capitalista industrial. Neste senso os esforzos por promover a concentración parcelaria, a urbanización do campo e o desenvolvemento industrial eran o credo case único da doutrina. Pero na actualidade, dita doutrina xa non é a única. Avanza cada vez con máis forza unha concepción sostible do agro. Defendese a posta en valor do patrimonio vinculada ao turismo cultural e rural, a gandería e agricultura ecolóxica fronte a extensiva e unha idea de vida en harmonía coa contorna.

Na actualidade a pervivencia da explotación agraria familiar tradicional defínese dunha maneira positiva como un estilo de vida que conseguiu adaptar o agro cun modelo postproductivista e multifuncional á modernidade entendida dende unha perspectiva do desenvolvemento sostible. A idea non é producir máis senón producir o suficiente e con calidade. Toda este prantexamento está en consonancia cos postulados da PAC (política agraria común europea), que está a defender pluralidade de cultivos, a agricultura ecolóxica, a utilización de abonos orgánicos e o mantemento da contorna urbanística rural tradicional.

No caso de Irlanda a modernización agraria deu como resultado a desaparición do concepto de agro tradicional pasando a un sistema agrario familiar netamente capitalista, monofuncional e mecanizado especializado na produción de leite en grandes extensión debido a completa concentración parcelaria e ao ordenamento dos núcleos rurais. Ese proceso produciu un gran proceso de emigración cara as cidades e incluso fora do pais (a Inglaterra e a EEUU), deixando territorio case despoboado. En Galicia, a pesar dos notables cambios constatados non últimos 30 anos (modernización, avance cara unha agricultura comercial fronte a de subsistencia) ao producirse moito máis preto no tempo non chegou a substituír completamente a idea de agro tradicional. Un modelo de agro economicamente sostible onde o minifundio (entendido como sistema de agricultura familiar de pequenos e medianos propietarios) segue a ser o eixe dun estilo de vida con características propias fronte a uniformidade.

Tralo estudo chégase a conclusión que tanto en Galicia como en Irlanda as familia agrarias vinculadas a estas cooperativas viven satisfeitas no ámbito rural e consideran que a súa situación económica e boa. No lado positivo ambas valoran en grado alto as políticas agrarias orientadas á produción, a concentración parcelaria, o sistema de cotas lácteas e as medidas de reproboación forestal.

Pero non todo son datos positivos pois saen a luz certos problemas. No caso de Feiraco e notable o envellecemento da poboación rural, o choque xeneracional, o parón no mercado das terras, a baixa cualificación, o desinterés dos mozos polo agro e a excesiva parcelación das terras. No caso de Drinagh pódese apreciar un menor envellecemento da poboación e maior implicación da mocidade que en Galicia. No caso de Irlanda as maiores pegas expresadas están na excesiva especialización na produción de leite o que provoca que estean a nas mans das variacións e evolución do difícil mercado do leite.

Respecto da cualificación tecnolóxica e das inversións a diferenza fundamental e que en Feiraco as familias produtoras empéñanse en mercar maquimaria cada vez máis moderna, pero non mostran un interés paralelo en cualificarse profesionalmente mentres que en Irlanda non acontece así e non existe ese pulo desmedido por investir en maquinaria e á inversión en cualificación dáselle máis importancia.

Outros aspectos de diferenza son:

• O grao de concentración parcelaria que en Irlanda é moito maior mentres en Galicia inda se está a desenvolver.
• A práctica do autoconsumo asociada ao policultivo tradicional que aínda está moi estendida en Galicia e completamente desaparecida en Irlanda.
• En Galicia unha porcentaxe moi alta da familias do agro reciben ingresos procedentes de pensións ou subsidios (68%) mentres que en Irlanda apenas o 20%.
• En Irlanda a maioría dos fogares contan con persoal asalariado fora da explotación (53% fronte ao 20 en Galicia).
• Entre os cooperativistas de Feiraco case todos contan con propiedades forestais (90%) mentres na zona estudada de Irlanda son as menos.

Na organización interna das familias no traballo tamén hai diferenzas. Mentres en Galicia e moito maior a porcentaxe de homes cabeza de familia que traballan fora da explotación (50%) en Irlanda so son un 5% e de forma paralela nas explotación familiares cooperativistas de Feiraco as mulleres cabeza de familia traballan case en exclusiva na explotación (un 96%) fronte a un 58% en Irlanda e as que non son cabeza de familia en Galicia traballan case todas na casa e se ocupan dos seus fillos en exclusiva (96%) mentres na zona de Irlanda estudada só o 66%.

Hai que ter en conta que se ano atrás o modelo agrario de Irlanda era o referente máis cercano pra a modernización do campo galego, actualmente os propios irlandeses miran a Galicia con interese pola súa capacidade de manter un sistema tradicional de pulicultivo e minifundio que parece estar máis en consonancia coas novas tendencias de produción agraria que se estan a promover dende Europa. Esperemenos que esta vez non chegemos tarde coma de costumbre e sepamos aprobeitar o legado que nos deixaron as xeracións anteriores

Fonte: Ferrás Sexto, C., Macía Arce, X.C., García Vázquez, Y., Armas Quintá, F.X. (2007): "La agricultura familiar sostenible en sistemas minifundistas. Estudio de casos comparados en Galicia e Irlanda", Revista de Estudios sobre Despoblación y Desarrollo Rural, nº6, páx. 101-128

A CIDADE EN REDE POLICÉNTRICA UBICADA NUN GRANDE XARDÍN

Moitas veces aparece o debate de cal é o futuro da ordenación territorial de Galicia. A realidade é que temos unha poboación cada vez máis envellecida que apenas crece, de feito somos a terceira Comunidade de España que menos crece en termos de poboación. Como sempre se soe dicir, a mellor maneira de introducir cambios significativos é aproveitar épocas de crise, como os que estamos a vivir actualmente.

Nesta ocasión interesaríame introducir un modelo de organización territorial de cidades e pobos bastante distante dos modelos tradicionais, baseados en concepcións economistas, como os modelos centro-periferia. Esta visión que trato de achegar é a plasmada por Carlos Ferrás Sexto no seu artigo “Un ideario de cidade policéntrica ubicada nun grande xardín. O caso da eurorexión Galicia-Norte de Portugal”. En resumo este ideario basearíase en crear un modelo de desenvolvemento territorial desconcentrado formado por asentamentos de non máis de 50.000 habitantes, onde se harmonice o campo e a cidade. A idea é modernizar o vello concepto de Cidade Xardín (City Garden), creando unha rede polifuncional, ben comunicada que aprobeite os fluxos de información a través das novas tecnoloxías, para o espazo eurorexional de Galicia e o Norte de Portugal. A idea sería propoñer un modelo de crecemento diferente ao que promove o crecemento do corredor Atlántico e o deserto demográfico e económico do interior. O modelo pasa por aproveitar o noso feito cultural común fronte ao exterior, facendo valer a riqueza do noso sistema de asentamentos e a nosa singular forma de habitar o territorio.

O ideario da cidade ubicada nun xardín non é máis que unha cidade aberta, polinuclear de ámbito eurorrexional, emprazada nun medio ambiente natural, coidado como un verdadeiro xardín (cidade ecolóxica ou Cidade Xardín). Porque falar de este modelo de cidade neste momento? Pois porque o avance tecnolóxico actual permite falar dun desenvolvemento económico non condicionado polos accidentes xeográficos. As industrias da información vinculadas aos sectores tecnolóxicos avanzados non se ven afectadas polas distancias xeográficas ou polo estado das infraestruturas de comunicación. Isto permite abandonar o modelo de asentamentos creado polo modelo industrial clásico que prima o centro fronte a periferia, creando importantes desigualdades de crecemento entre o norte (areas desenvoltas) e a periferia (areas menos desenvoltas e máis agrarias). A creación de redes policéntricas con asentamentos de poboación non moi numerosa pode ser unha oportunidade para os espazos periféricos, de hábitat desconcentrado, como pode ser o caso galego e o do norte de Portugal.

Os avances nas comunicacións permiten as familias residir en espazos separados dos lugares de traballo, nos que poden ter unha mellor calidade de vida, nun medio máis en contacto coa natureza e con ambientes con menos estres que as grandes cidades actuais. Isto permitiría que rexións periféricas, actualmente illadas, puidesen perder esa condición de espazos marxinais podendo establecerse en núcleos alternativos ás grandes cidades.

A cidade xardín é un modelo xa tradicional (xa adiantada por Robert Owen na primeira metade do s. XIX e Ebennezer Howard a principios do s.XX). Incluso o galeguismo histórico tamén adiantaron a idea da Cidade Xardín, dende Otero Pedrayo ata Castelao. A Cidade Xardín trata de compatibilizar o rural co urbano, un desenvolvemento rural afastado das labores do campo e o desenvolvemento urbano que compatibilice o traballo agrario e o non agrario. Tradicionalmente os espazos rurais caracterizaron por economías agrícolas-ganadeiras, presión demográfica sobre a terra, espazos verdes, subsistencia e policultivo. O século XX trouxo consigo importantes cambios nas economías e unha serie de reformas que afectaron aos espazos rurais e urbanos. Así produciuse un desenvolvemento industrial acompañado dun éxodo do campo a cidade e do desenvolvemento de sistemas agrarios intensivos e baseados no monocultivo. O sistema económico tiña grandes estímulos cara a concentración da actividade e da poboación nas cidades, e polo tanto para o abandono do rural. Isto xerou que en Galicia o crecemento concentrárase no corredor Atlántico (a rede de cidades que se establecen entorno á autopista que comunica Ferrol con Porto), fronte un interior cada vez máis pobre e abandonado. Esta tendencia non é capaz de ser freada polos responsables da planificación territorial (concellos nun primeiro termo e un segundo plano as comarcas a pesar das súa deficiencias en canto a capacidade xurídica-política)

O modelo policéntrico que propón Carlos Ferrás é unha alternativa a concentración nas cidades, potenciando o hábitat tradicional autóctono mediante un sistema ben comunicado de pequenas e medianas cidades no que se favorezan ao máximo todo tipo de intercambio a todos os niveis. As tecnoloxías da sociedade da información facilitarían moito que as familias puidesen ocupar o espazo onde sempre viviron desprazándose cando faga falta as vilas para realizar o seu traballo. Incluso fomentaría que moitas familias elixisen o rural como primeira opción para establecer a súa residencia.

Esta claro que deixar a maior parte do territorio como un territorio abandonado non é lóxico nin dende o punto de vista económico, nin dende o punto de vista social. O crecemento de Galicia pasa non só por fomentar o desenvolvemento das cidades, senón tamén por aplicar novos modelos de desenvolvemento rural-urbano e modernización ecolóxica que impulsen a diversificación socioeconómica do campo, respecten o medio ambiente e fixen poboación nestes espazos rurais incrementando así o benestar social. O obxectivo é facer chegar á poboación do rural que vivir no campo ten tantas ou máis oportunidades que vivir na gran cidade.

Hasta aquí a presentación de este ideario. Non sei que pensades do tema, se o vedes real ou se creedes que é pura utopía. Eu persoalmente considero este modelo como unha alternativa ao modelo actual. Polo menos gustaríame que algunha vez puidésemos ver unha Galicia como a que se propón neste modelo. Os anos dirán, pero cuestionarse o modelo actual pode ser o primeiro paso.

Fonte: Ferrás Sexto, C. (2006): "Un ideario de cidade policéntrica ubicada nun grande xardín. O caso da eurorexión Galicia-Norte de Portugal", Revista de Estudos Euro[Regionais] Rexionais, nº1, Ano 1º, páx. 27-38